Afwachten of afhandelen? Kiezen voor een tussenjaar

Rutger van den Berg


Studeren is werken aan je toekomst. Maar wat als je niet weet welke studie en toekomst je moet kiezen? In hun zoektocht naar meer zekerheid nemen steeds meer jongeren na de middelbare school een tussenjaar (een ‘gap year’). Het aantal hbo- en universitaire studenten dat voorafgaand aan studiejaar 2017/18 een tussenjaar nam was 10,5%, een aanzienlijke stijging ten opzichte van 2008/09 (6,7%).

Een tussenjaar is voor deze jongeren hét moment om zich serieus te oriënteren op hun toekomst. Ze gaan reizen, werken, volgen cursussen en sommigen spenderen bovengemiddeld veel tijd op de dansvloer. En als dat niet genoeg is, kunnen ze ook nog een traject volgen bij een van de vele ‘tussenjaar-organisaties’. Zij bieden een begeleid leertraject aan voor jongeren die zich écht doelgericht willen oriënteren.

Klinkt verstandig toch? Maar waarom is de aantrekkingskracht van zo’n gap year vooral het afgelopen decennium zo toegenomen?

De keuze om een juiste keuze te kunnen maken

Het vrije individu heeft een centrale plek in onze samenleving. Dat biedt voordelen, want hierdoor heeft iedereen de ruimte om het leven zo in te vullen als hij of zij zelf wil. Deze vrijheid kan desondanks ook tot verwarring leiden. Ze kent namelijk twee dimensies: positieve vrijheid én negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid is bevrijding van dwang of overheersing (en daarmee niet letterlijk negatief). Het is het recht op zelfbeschikking: autonoom je leven in kunnen vullen, zonder dat iemand – een grotere macht, of je ouders – zich daarmee bemoeit. Positieve vrijheid is een gevolg van deze negatieve vrijheid. Dit is het daadwerkelijk naar eigen inzicht invulling geven aan je leven. Hierin zit nu de grootste uitdaging: want wat voor leven wil je leiden? Welke keuzes wil je hierin maken? Naar welke eigen wetten wil je leven?

Zelf invulling geven aan je leven gaat gepaard met de verwachting dat je zelf ook weet hoe je dat wilt doen. Maar, veel jongeren hebben nog geen idee wat ze precies willen (behalve gelukkig worden, maar wat dat geluk dan precies inhoudt, weten ze zelden duidelijk te benoemen). Een afgestudeerd havist van 17 jaar mist vaak nog de levenservaring om een beargumenteerde toekomstkeuze te kunnen maken. Voor iemand die zijn meegebrachte lunch in de prullenbak gooit om vervolgens in de pauze een broodje frikandel te bestellen in de kantine, is een studiekeuze vooral enorm spannend en een bron van onzekerheid. Wat je kiest is tenslotte bepalend voor de komende vier jaar van je leven én het heeft invloed op alle jaren daarna.

Keuzestress

De druk om het juiste te kiezen is onder jongeren extra groot omdat zij vooral zichzelf verantwoordelijk houden voor de gevolgen van deze keuze. De gedachte dat het eigen leven maakbaar is, leeft sterk onder jongeren. Een succesvolle toekomst maak je zelf, door hard te werken én door de juiste keuzes te maken. We zeggen niet voor niets: “zij heeft het gemaakt”. Dit geloof in de eigen maakbaarheid is aan de ene kant bevrijdend. Het biedt jongeren bijvoorbeeld de mogelijkheid om klasse-overstijgend te denken en zichzelf grootse ambities te stellen. Aan de andere kant leidt het tot stressvolle situaties. Als je succesvol bent, dan mag je trots zijn op jezelf. Maar als je niet weet te realiseren waar je van droomt? Dan kan je ook maar één iemand de schuld geven: jezelf. Dit maakt elke keuze voor de toekomst spannend, zo ook de studiekeuze.

Het afschaffen van de basisbeurs in 2015 heeft de druk nog verder opgevoerd. Een verkeerde studiekeuze en vervolgens switchen van opleiding kost jongeren nu niet alleen tijd, maar ook geld. Dit maakt goed kiezen nog belangrijker en sommige jongeren besluiten ook daarom nog wat langer over hun studiekeuze na te denken.

Je mag alles studeren, maar….

Dan zijn er natuurlijk ook nog de ouders. Zij geven vaak aan: “Je mag alles studeren, als je er maar gelukkig door wordt”. Die opdracht is prachtig, maar niet gemakkelijk. Ook ouders begrijpen daarom steeds beter dat hun kinderen misschien wat extra tijd nodig hebben om tot de juiste studiekeuze te komen. Zij verdwalen zelf tenslotte net zo gemakkelijk als hun kinderen in het enorme opleidingsaanbod.

Op deze gedeelde onzekerheid van jongeren en ouders spelen de tussenjaar-organisaties perfect in. Jongeren die het even niet weten kiezen zelf misschien graag voor de vrijheid van een jaar reizen of werken, maar veel ouders zijn dan toch bang dat hun kind in een gat van uitgaan en plezier valt. Of op reis gaat en nooit meer terugkomt. Een begeleid persoonlijk leertraject biedt dan uitkomst. Organisaties zoals tussenjaar.nl zijn zich hier goed van bewust. Zie bijvoorbeeld de tekst onder het kopje ‘gestolen hart’ op de website van tussenjaar.nl: “Je komt tijdens je tijd in het buitenland de liefde van je leven tegen. Jullie worden smoorverliefd en je kiest ervoor om bij je ‘lover’ in het buitenland te blijven en niet te gaan studeren in Nederland, tot grote teleurstelling van je ouders”.

Professionele tussenjaar-organisatie

Wat houdt zo’n leertraject bij een organisatie dan in? Dat verschilt per organisatie. Van zes weken tot rust komen op Aruba, tot drie maanden intensieve coaching in Utrecht. Deze organisaties geven een duwtje in de goede richting; ze helpen je om je eigen krachten en kwaliteiten te ontdekken. Dat kan resulteren in een betere, of weldoordachte studiekeuze. Jongeren die zo’n traject gevolgd hebben, blijken vervolgens gemotiveerder aan een studie te beginnen. Begrijpelijk, want als je na een tussenjaar een interessante richting hebt gevonden, heb je waarschijnlijk ook zin om daarin aan de slag te gaan.

Het effect op daadwerkelijk studiesucces lijkt overigens tegen te vallen. Het bachelorrendement (aantal studenten dat maximaal één jaar later dan nominaal bij dezelfde instelling een diploma haalt) van studenten met tussenjaar is lager dan studenten die direct doorstromen.

Wat vinden jongeren zelf?

Ongeacht de invulling, een tussenjaar biedt jongeren extra tijd en ruimte om goed over hun studiekeuze na te denken. Maar, is een tussenjaar echt hét wondermiddel dat tot meer zekerheid leidt? Het antwoord: dat verschilt per persoon. We spraken drie jongeren met verschillende ervaringen.

Marieke (24) is momenteel bezig met het afronden van de Amsterdam Fashion Institute (AMFI). Na het afronden van de havo nam zij een tussenjaar. “Ik heb veel gewerkt in een kledingwinkel en daarna heb ik in een weeshuis in Kenia Engelse les gegeven aan weeskinderen. Toevallig waren de eigenaren van het weeshuis vrienden van mijn ouders. Anders had ik het nooit gedaan, want het kost hartstikke veel geld als je het via een organisatie doet.

Ik wilde niet de wereld verbeteren, ik wilde iets nuttigs doen tijdens mijn reis door Kenia. Ik was jong en wilde niet alleen zijn in het buitenland, daarom was dit een goeie optie. Ik heb het land ontdekt, geleerd over armoede en wat voor voetafdruk ons westerse consumptiegedrag daar achterlaat. En heel veel gereflecteerd op mijn eigen toekomst.

Tijdens dat tussenjaar ben ik ook veel naar open dagen gegaan en heb ik gekeken welke opleiding het beste bij mij zou passen. Ik wilde de keuze niet gelijk maken, terwijl ik nog op de middelbare school zat. Toen wilde ik ook nog niet langs open dagen. Het tussenjaar bracht heel veel rust met zich mee en daardoor heb ik uiteindelijk een opleiding weten te kiezen die bij mij past. Ik heb wel naar tussenjaar-organisaties gekeken. Ze pasten niet echt bij me, maar ik begrijp wel als jongeren dat zouden willen. Het is leuk om nieuwe mensen te leren kennen en zo ontwikkel je ook autonomie.”

David (27) was negentien na het afronden van het vwo. Daarna had hij geen zin meer om nog langer in de boeken te zitten. “Voor mij werd de keuze voorgelegd: studeren of reizen. Al mijn vrienden gingen studeren en ik wilde graag reizen. Toch ging ik niet.” David werkte voornamelijk in de bediening en verdiende, net als elke negentienjarige, niet veel. “Het was wel fijn om te ontdekken dat ik niet mijn hele leven mensen wil serveren. Niemand in de huidige maatschappij moet van zijn bijbaan een fulltimebaan willen maken. Ik was opstandig en wilde niet meedraaien in ‘het systeem’. Nu ben ik erachter dat je ‘het systeem’ pas kunt veranderen als je gestudeerd hebt en niet door er tegenaan te schoppen.”

Een organisatie die helpt bij het uitzoeken van een studie leek David wel een goed idee. “Het was wel prettig geweest als ik me had aangemeld bij een organisatie die meerdere korte stages aanbiedt. Dan had ik in ieder geval wat sneller geweten in welke sectoren ik niet wil werken. Als ik wist dat die mogelijkheid bestond, had ik het gedaan. Vooraf nadenken over de invulling van je tussenjaar raad ik trouwens iedereen aan. Je moet niet zomaar een jaar vrij nemen, daar word je niet wijzer van.”

Timo (18) is net geslaagd voor zijn gymnasium-examen. Hij had zich al aangemeld aan een kunstacademie en werd aangenomen, maar besloot op het laatste moment toch af te zeggen. Hij had het gevoel had dat het te snel ging. “Ik vind Amsterdam een fijne plek met een aantal goede opleidingen, maar ik weet niet of ik in deze stad wel wil studeren. Ik kom uit Diemen en ken Amsterdam goed, daarom wil ik me misschien wel oriënteren op andere steden in het buitenland.”

Een studiekeuze maken is ook lastig terwijl je in het laatste jaar van je studie zit. “Het laatste jaar van school is superdruk. Met je ene been sta je in je examenjaar en de andere staat in je toekomst. Wat ga je doen de rest van je leven? Dat is een lastige vraag en brengt druk met zich mee. Als ik na dit jaar weer een jaar ouder ben en minder impulsief, dan is dit tussenjaar het wel waard. Daarnaast kreeg ik de mogelijkheid om werk te doen als model en daarmee door Europa te reizen. Dat is ook niet slecht. Dat in combinatie met bedenken wat ik echt leuk vind is denk ik wel een goeie planning. Inmiddels weet ik wel zeker dat ik naar een kunstacademie of designschool wil. Maar misschien wordt het wel studeren in het buitenland. Een traject volgen bij zo’n organisatie zou ik wel doen als ik helemaal niet zou weten wat ik wil doen. Voor mijn gevoel kan ik me nu wel een jaar lang vermaken. Ik vind mijn weg wel.”

Druk van de ketel

Hoewel de invulling van het tussenjaar sterk verschilt tussen jongeren, lijken de motieven om een tussenjaar te nemen enorm veel op elkaar. Jongeren zoeken naar een gelukkige en betekenisvolle toekomst en de eerste stap is de juiste studiekeuze. Studeren is de norm, iedereen kan en mag studeren. Een tussenjaar biedt de mogelijkheid om wat langer na te denken over de spannende studiekeuze en biedt hoop op meer zekerheid als het moment daar is. Vaak werkt het wel, soms ook niet. Ongeveer 70% van de jongeren die een tussenjaar namen, is van mening dat dit heeft geholpen bij hun studiekeuze. Tegelijkertijd geeft ongeveer één op de vijf studenten aan dat het tussenjaar voor hen geen enkel effect had op hun studiekeuze.

Maar misschien moeten we het niet zo versmallen tot die ene keuze en of jongeren ‘het al weten’. Jong zijn draait tenslotte ook om plezier hebben, de grenzen van je leefwereld oprekken en je juist nog niet te druk maken over wat je de rest van je leven gaat doen. Het is dan ook prima om even een time-out te pakken als je twijfelt en andere, nieuwe ervaringen op te doen. Laten we ons beseffen dat de huidige populariteit van het tussenjaar een symptoom is van een grotere ontwikkeling. Het is een gevolg van de grote druk die jongeren ervaren bij het maken van een keuze voor de toekomst. Juist die groeiende druk verdient onze aandacht. Is die wel terecht als het gaat om studiekeuze? Het belang van de studiekeuze voor de arbeidsmarkt kunnen we bijvoorbeeld steeds meer relativeren. In totaal vindt 77,7% van de afgestudeerd hbo’ers en 92,6% studenten met een wo master binnen 18 maanden een baan in verwante studierichting. Ongeacht of je aan het begin van je studietijd nog een beetje zoekende bent lijkt het uiteindelijk voor de meeste studenten wel goed te komen. En dan hebben we het nog niet gehad over de groeiende aandacht voor het belang van ‘een leven lang ontwikkelen’…

Disclaimer Back to top

Youngworks.nl maakt gebruik van cookies:

Bevestig alstublieft, als u onze tracking cookies accepteert. U kunt ook de tracking weigeren, zodat u onze website kunt blijven bezoeken zonder dat er gegevens naar externe services worden verzonden.